„Vi ste Bošnjaci, ali ste zanemarili svoju predtursku historiju.
Ako vi nećete tu historiju kao svoju,
onda će Srbi i Hrvati reći da je njihova“
- Pavlo Ostović, član Jugoslovenskog odbora iz Prvog svjetskog rata.

 

Iliri su najstrariji narod, kome se zna ime, da je živio na našem prostoru. Prostirali su se na područiju današnje Bosne i Hercegovine,  Sandžaka, Crne Gore, istočne Srbije, Albanije, Kosova i istočne Makedonije. Jedan su od naroda koji su u Evropu prodrli iz evroazijskih stepa, u III i početkom II milenijuma stare ere, zajedno sa Germanima i Keltima (Galima). Svi su oni bili nosioci jedne nove kulture koja se zasnivala na metalima (bronza, bakar...). Zahvaljujući oružju od metala i lahke pokretljivosti, posvuda su uništavali mirne neolitske starosjedioce. Bili su vrsni ratnici i tvorci jedne velike kraljevine pod imenom ILIRYA. Ta velika država je svoj uspon doživjela od 10. do 1. vijeka stare ere. Što se tiče naše teritorije Sandžaka, navodi se da su je naseljavali gušće nego u drugim mjestima, i to dva ilirska plemena: Autorijati (slivove rijeka Lim, Tara, Raška i Ibar) i Dardanci (Pešter). Dokazi za te tvrdnje su brojni toponimi (nazivi rijeka, planina ...) kao što su Tara, Ibar, Pešter, Zeta, Raška ... Prema vizantijskom historičaru Prokopiju, iz 6. vijeka, jedno od poznatih naselja na tom područiju bila je tvrđava Arsa, pa je slovenizacijom postalo Rasa-Ras, od koje je nastao naziv Rasia-Raška. Tragovi kulture tog velikog naroda su u našem kraju jedino pronađeni na mjestu Vezirovo brdo kod Gusinja, i to zidni reljefi koji potiču iz 7. vijeka stare ere.

 

Zbog toga što su bili žestoki borci, pokušajem Rima da ovlada ovom državom, ulaze u 220-ogodišnji rat u 3. vijeku nove ere. Rim uspijeva da ih pokori i ovlada nad njima za narednih 500 god. Kroz to vrijeme Iliri su dijelili sudbinu ostalih pokorenih naroda od Rimskog carstva, koje se prostiralo od Maroka do Irana i od Engleske do Sudana. Važno je napomenuti da je granica između Isročnog i Zapadnog Rimskog carstva prolazila teritorijom današnjeg Sandžaka, što govori o ulozi ove teritorije na Balkanu. U blizini Pljevlja pronađen je jedan arheološki nalaz u obliku kamenog spisa, iz rimskog perioda, ispisan latinicom. Osim Ilira ove prostore su naseljavali i Vlasi, koji su se pretežno prostirali na jugu današnje Rumunije, sjevera Bugarske i Srbije. Glavno zanimanje im je bilo stočarstvo, pa zato i nisu imali stalno mjesto boravka. Valja još istaći da postoje mišljenja da su Rimljani zbog svoje nemogućnosti da kontrolišu Ilire, doveli sa Karpata narod poznati kao Sloveni i nastanili ih na neka područija tadašnje Ilirije. I ova tvrdnja ima svoju potporu. Prema putopiscu Konstantinu Porfirogeritu Srbin potiče od latinske riječi servus što znači rob, kako navodi to u svom djelu "de administrando imperio" Srbi su se prema tome zvali Sebari. Isto tako, naziv Sloven potiče od riječi sclav koja na francuskom jeziku, također, znači rob; tj. dovedeni su kao robovi da bi se njihovim djelovanjem uspostavila kontrola nad Ilirima. Možda je ovo i odgovor zašto je Vizantiji, u 7. vijeku, odgovaralo slovensko zaposijedanje Balkana i 668. god. je regrutovano oko 30,000 Slovena u ratu protiv muslimanskog halife.

   

Danas je najrasprostranije mišljenje da su Sloveni, u 6. vijeku, na ove prostore došli velikom seobom. Tu su se naseljavali i miješali sa Ilirima i tako se Iliri vremenom asimiliraju i primaju njihov jezik. Najezda Slovena je dobrim dijelom zaobišla Bosnu i Sandžak, i to upravo zbog brdsko-planinske konfiguracije, ali ipak, vremenom su slovenske skupine uspjele da se probiju dublje i trajno se tamo nasele. Zbog toga što su te Ilire sa svih strana okruživali Sloveni u velikom broju, nisu uspjeli zadržati svoju etničku samostalnost. Slično je bilo i sa Vlasima, samo što su se oni i kasnije naseljavali na prostor današnje Srbije i diljem vremena se utopljavali u njih. Bosna, njen narod i vjera se oformljuju kad i ostali balkanski narodi, u 7. vijeku, ali se još u sklopu Rimskog carstva javlja poseban termin za narod koji je živio u njenom središtu - Poseni (iskrivljeno od Boseni), odnosno kasnije Bošnjani i danas Bošnjaci, teritorija današnje Bosne se nazivala Bassania. Taj su naziv vjerovatno naslijedili od Ilira. Prvi utemeljivač samostalne Bosne je bio ban Stjepan (958.), a Rašku (tadašnju Srbiju) župan Časlav (927-950.). On je pobjegavši iz bugarskog ropstva, uz pomoć Vizantije, odvoio Rašku od Bugarske i proširio na Duklju i veći dio Bosne ka primoriju. Taj dio Bosne je ostao u sastavu Raške 10 god. i Bosna ubrzo postaje u cjelosti nezavisna. Naravno, slabljenjem i povlačenjem Vizantije. To ne daje nikakva prava Srbima mad Bosnom, jer je tada Srbi nisu naselili. U udžbenicima, u našim školama, se uči da su ''Srbi i ovi drugi u Srbiji, Crnoj Gori i Bosni jedno te isto''. Jedina je razlika bila što su "ovi drugi" bili prisiljeni prihvatiti ''muhamedansku veru'' da bi preživjeli ''zulum', ali,  historija svjedoči da su oni još u 10. vijeku ratovali, jer nisu posjedovali isti identitet, kulturu i vjeru, čak im je i državno uređenje bilo jako različito. Što se tiče vjere, u Bosni je postojala samostalna ''crkva bosanska'' koja se spominje u brojnim sačuvanim spisima. Ova ''crkva bosanska'' je sebe, u početku, nazivala apostolskom, tj. njegovala tradiciju da vodi porijeklo od crkvenih učenja kakvo je bilo u vrijeme apostola (ar. havarijje - drugovi Isa, a. s./Isusa Hrista), za razliku od drugih crkava koje su se od toga bile davno udaljile; a u Raškoj je bila dominantna vizantijska pravoslavna crkva. Zanimljivo je još istaći da su brojna istraživanja dokazala da se DNK većine Bošnjaka razlikuje od njihovih susjeda Srba i Hrvata. Sve su ovo činjenice koje ukazuju da su Iliri Bošnjacima i Albancima dali kulturno, etničko i političko obilježije. Ako nije tako, onda gdje su Iliri koji su 4000 god. živjeli na tolikom prostoru pod jednim velikim kraljevstvom!

Literatura: „Sandžak, porobljena zemlja“,  Harun Crnovršanin, Nuro Sadiković;
„Kako se kalio Sandžak“,  Harun Crnovršanin, Nuro Sadiković;
„Velika Srbija, muslimani i Bosna“, dr. Jusuf Mulić
„Istorija“ za šesti razred osnocne škole,  Rade Mihaljčić;
„Softa“ br. 39 i 40.

 

Usame Zukorlić